คําราชาศัพท์ที่ใช้กับพระสงฆ์ พจนานุกรมคําราชาศัพท์ การใช้คําราชาศัพท์

6 กพ. 55 7877

 

หลักการใช้คำราชาศัพท์

การใช้คำราชาศัพท์ในการกราบบังคมทูลพระมหากษัตริย์หรือกราบทูลพระราชวงศ์นั้น

 มีหลักเกณฑ์ ดังนี้

๑. นามราชาศัพท์

๑.๑ พระบรมราชและพระบรม ใช้เฉพาะพระมหากษัตริย์นำหน้าคำที่สำคัญยิ่งในกรณีที่ต้องการเชิดชูเกียรติยศพระราชอำนาจและ พระราชกฤษฎาภินิหาร เช่น พระบรมราชโองการ พระบรมมหาราชวัง (มีแห่งเดียว) พระบรมราโชวาท พระบรมราชูปถัมภ์ พระบรมโพธิสมภาร (บุญบารมี) พระบรมฉายาลักษณ์ พระบรมรูป พระบรมราชินี

ข้อสังเกต

“พระบรม” ใช้เฉพาะพระมหากษัตริย์เท่านั้น เมื่อใช้กับสมเด็จพระบรมราชินี ให้ตัดคำว่า “บรม” ออก เช่น พระนามาภิไธย พระราชานุเคราะห์ พระราโชวาท เป็นต้น

๑.๒ พระราช นำหน้าคำที่ใช้เฉพาะพระมหากษัตริย์และเจ้านายที่ได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระบรม เช่น สมเด็จพระบรมโอรสธิราช สมเด็จพระบรมราชกุมารี ได้แก่ พระราชวัง พระราชทรัพย์ พระราชนิพนธ์ ฯลฯ ส่วนเจ้านายอื่น ๆ ใช้คำว่า “พระ” นำหน้าเท่านั้น เช่น พระนิพนธ์ พระกุศล ฯลฯ

๑.๓ พระมหา ใช้เหมือน “พระราช” เช่น พระมหากรุณาธิคุณ พระมหาเศวตรฉัตร พระมหามงกุฎ

๑.๔ พระ เป็นคำใช้นำหน้าคำนามราชาศัพท์ที่เกี่ยวกับของใช้ อวัยวะ บุคคลที่เกี่ยวข้อง และสิ่งที่เกี่ยวข้องกับร่างกาย ชีวิต เช่น พระแสง พระที่นั่ง พระหัตถ์ พระนาสิก พระวรกาย พระพี่เลี้ยง พระสหาย พระชาตา พระบังคนหนัก พระเคราะห์ เป็นต้น

ข้อสังเกต

๑. คำประสมที่เป็นคำราชาศัพท์อยู่แล้ว ไม่ต้องใช้ “พระ” นำหน้าอีก เช่น ฉลองพระเนตร ม้าพระที่นั่ง ธารพระกร บั้นพระองค์ เครื่องพระสำอาง เป็นต้น

๒. เจ้านายชั้นหม่อมเจ้า ใช้ราชาศัพท์เฉย ๆ ไม่ต้องมี “พระ” นำหน้า เช่น หัตถ์ กร ยกเว้นคำเฉพาะบางคำ เช่น ขอบพระทัย

๑.๕ ราช ใช้นำหน้าคำสามัญเพื่อบอกให้ทราบว่าเป็นของพระมหากษัตริย์ เช่น ราชรถ ราชพัสดุ ราชสมบัติ ราชยาน ราชทัณฑ์ เป็นต้น

๑.๖ ต้นหรือหลวง ใช้ประกอบท้ายคำที่เป็นคำไทยสามัญทั่วไป ทั้งคน สัตว์สิ่งของ เช่น ช้างต้น ม้าต้น เรือหลวง รถหลวง เป็นต้น

 

หมวดคำที่ใช้กับพระสงฆ์
คําราชาศัพท์ที่ใช้กับพระสงฆ์ พจนานุกรมคําราชาศัพท์ การใช้คําราชาศัพท์

 

------------

          พระภิกษุที่เป็นพระราชวงศ์ ใช้ราชาศัพท์ตามลำดับชั้นแห่งพระราชวงศ์ สำหรับสมเด็จพระสังฆราชเจ้า(ที่เป็นพระราชวงศ์) ใช้ดังนี้

                                   คำขึ้นต้น ใช้ว่า ขอประทานกราบทูล (กล่าวพระนามเต็ม) 
                                   สรรพนามแทนผู้พูด ใช้ว่า ข้าพระพุทธเจ้า 
                                   สรรพนามแทนพระองค์ท่าน ใช้ว่า ใต้ฝ่าพระบาท 
                                   คำลงท้าย ใช้ว่า ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม 

          สมเด็จพระสังฆราช ซึ่งดำรงตำแหน่งสกลมหาสังฆปริณายก ใช้ราชาศัพท์เสมอพระเจ้าวรวงศ์เธอ (ที่มิได้ทรงกรม) เช่น

                                   คำขึ้นต้น ใช้ว่า กราบทูล (กล่าวพระนามเต็ม) 
                                   สรรพนามแทนผู้พูด ใช้ว่า เกล้ากระหม่อม (สำหรับชาย), เกล้ากระหม่อมฉัน(สำหรับหญิง) 
                                   สรรพนามแทนพระองค์ท่าน ใช้ว่า ฝ่าพระบาท 
                                   คำลงท้าย ใช้ว่า ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด

          สรรพนามบุรุษที่ 1 ที่พระภิกษุใช้

                                   คำที่ใช้ โอกาสที่ใช้ 
                                   อาตมา พระภิกษุใช้กับบุคคลธรรมดาที่เป็นผู้ใหญ่หรือมีฐานะตำแหน่งสูงในโอกาสที่ไม่เป็นทางการ 
                                   อาตมาภาพ พระภิกษุใช้กับพระราชวงศ์ตั้งแต่หม่อมเจ้าขึ้นไป และใช้ในโอกาสที่เป็นทางการ เช่น การแสดงพระธรรมเทศนา 
                                   เกล้ากระผม พระภิกษุใช้กับพระภิกษุที่เป็นอุปัชฌาย์อาจารย์หรือที่ดำรงสมณศักดิ์สูงกว่า 
                                   ผม,กระผม พระภิกษุใช้กับพระภิกษุด้วยกันโดยทั่ว ๆ ไป


          สรรพนามบุรุษที่ 2 ที่พระภิกษุใช้

                                   คำที่ใช้ โอกาสที่ใช้ 
                                   มหาบพิตร พระเจ้าแผ่นดิน 
                                   บพิตร พระราชวงค์ 
                                   คุณโยม บิดา, มารดา, ญาติผู้ใหญ่หรือผู้ที่อาวุโสสูง 
                                   คุณ,เธอ ใช้กับบุคคลทั่วไป


          สรรพนามบุรุษที่ 2 ที่ฆราวาสใช้

                                   คำที่ใช้ โอกาสที่ใช้ 
                                   พระคุณเจ้า ฆราวาสใช้กับสมเด็จพระราชาคณะ, รองสมเด็จพระราชาคณะ 
                                   พระคุณท่าน ฆราวาสใช้กับพระราชาคณะชั้นรองลงมา 
                                   ท่าน ใช้กับพระภิกษุทั่วไป


          คำขานรับที่พระภิกษุใช้

                                   คำที่ใช้ โอกาสที่ใช้ 
                                   ขอถวายพระพร พระราชวงค์ 
                                   เจริญพร ฆราวาสทั่วไป 
                                   ครับ,ขอรับ ใช้กับพระภิกษุด้วยกัน


          ศัพท์สำหรับพระภิกษุที่พบบ่อย 


                                   รูป = ลักษณะนามสำหรับพระภิกษุสงฆ์                                    อาราธนา = ขอเชิญ 

                                    เจริญพระพุทธมนต์ = สวดมนต์                                              ภัตตาหาร = อาหาร

                                   ประเคน = ยกของ(ด้วยมือ)ให้พระ                                          ฉัน = กิน

                                   ถวาย = มอบให้ เครื่องไทยธรรม ของถวายพระ, ของทำบุญต่าง ๆ    อนุโมทนา = ยินดีด้วย

                                   อาสนะ, อาสน์สงฆ์ = ที่นั่ง                                                  ธรรมาสน์ = ที่แสดงธรรม

                                   เสนาสนะ = สถานที่ที่ภิกษุใช้                                               จำวัด = นอน

                                   สรง = อาบน้ำ                                                                 มรณภาพ = ตาย

                                   ปลงผม = โกนผม                                                             กุฏิ = เรือนพักในวัด

                                   จำพรรษา = อยู่ประจำวัด                                                     อุปสมบท = บวช (บวชเป็นพระภิกษุ)

                                   บรรพชา = บวช (บวชเป็นสามเณร)                                        ลาสิกขา = สึก

                                   คิลานเภสัช = ยารักษาโรค                                                   ลิขิต = จดหมาย 

                                   ครองผ้า = แต่งตัว                                                             ถวายอดิเรก = กล่าวบทอวยพรพระมหากษัตริย์

                                   บิณฑบาต = รับของใส่บาตร                                                 ปลงอาบัติ = แจ้งความผิดให้ทราบ

                                   ปัจจัย = เงิน                                                                    ทำวัตร = สวดมนต์

                                   เผดียงสงฆ์ = แจ้งให้สงฆ์ทราบ                                              สุผ้า = ซักผ้า, ย้อมผ้า

                                   อาพาธ = ป่วย